Z czym kojarzy się lekarzom weterynarii samorząd lekarsko-weterynaryjny? Odpowiedź jest oczywista: ze składkami, kiedy to trzeba wybrać Izbę do której warto się zapisać. Czasem też z procesem wyborczym, prawniczymi komunikatami czy stanowiskami publikowanymi na łamach Życia Weterynaryjnego i strony Vetpol.org.pl.
Dla wielu lekarzy jego rola jest mało czytelna, co pokazały także wyniki naszej ankiety. Aż 47% respondentów przyznało, że nie zna dokładnie kompetencji samorządu lekarsko-weterynaryjnego, a kolejne 28% ma jedynie ogólne wyobrażenie o jego roli. To pokazuje, jak duża część środowiska funkcjonuje bez pewnej wiedzy co faktycznie może – i czego nie może – samorząd.
Ten artykuł to próba uporządkowania faktów, wytłumaczenia niedopowiedzeń i wprowadzenia jasnej komunikacji na temat roli samorządu. Zacznijmy więc od tego co najważniejsze – samorząd to dobrowolne zrzeszenie wszystkich lekarzy weterynarii. Jego możliwości wynikają tylko i wyłącznie z dwóch czynników: z uchwalonych przepisów i z zaangażowania lekarzy chętnych do wprowadzania zmian.
Warto przy tej okazji wyjaśnić jedno, bardzo częste nieporozumienie, które pojawia się w głowach młodych lekarzy: samorząd lekarsko-weterynaryjny to nie to samo co Inspekcja Weterynaryjna. To dwie zupełnie różne instytucje, które działają na innych zasadach i realizują odmienne cele.
Inspekcja Weterynaryjna to państwowa służba podlegająca bezpośrednio Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Jej zadania mają charakter kontrolny: nadzór nad bezpieczeństwem żywności pochodzenia zwierzęcego, kontrola uboju, zwalczanie chorób zakaźnych, kontrola obrotu lekami weterynaryjnymi i wiele innych.
Z kolei Samorząd Lekarsko-Weterynaryjny to instytucja niezależna, której głównym celem jest reprezentowanie środowiska zawodowego, dbanie o standardy etyczne i organizacyjne w zawodzie oraz wsparcie lekarzy weterynarii jako grupy zawodowej. Jednostkami organizacyjnymi samorządu posiadającymi osobowość prawną są: Krajowa Izba Lekarsko-Weterynaryjna i okręgowe izby lekarsko-weterynaryjne. Nie mają one funkcji kontrolnych (za wyjątkiem zakładów leczniczych dla zwierząt), ani nie reprezentują interesu państwa, choć pewne role ma narzucone przez państwo – ich siła wynika głównie z aktywności jego członków i przepisów ustawy.
Choć Samorząd i Inspekcja Weterynaryjna to dwa odrębne podmioty, ściśle ze sobą współpracują – szczególnie w kwestiach etycznych, zawodowych i legislacyjnych. Izby lekarsko-weterynaryjne mogą opiniować rozwiązania proponowane przez Inspekcję, wspierać działania edukacyjne czy konsultować rozwiązania systemowe. W wielu okręgach lekarze pełnią funkcje zarówno w strukturach samorządu, jak i w Inspekcji, co pozwala na lepszy przepływ informacji i bardziej zintegrowane podejście do problemów zawodu. Samorząd współpracuje również z innymi podmiotami, które mają znaczenie w funkcjonowaniu naszego zawodu.
To „Ustawa o zawodzie lekarza weterynarii i izbach lekarsko-weterynaryjnych” jasno określa zasady funkcjonowania samorządu, jego obowiązki, zobowiązania i funkcje. W Rozdziale 2, Art. 10 tej ustawy, wymienione są konkretne zadania samorządu. Na potrzeby artykułu wymienimy je dokładnie w tym samym brzmieniu, jak w akcie prawnym. Oto one:
Co ważne w kontekście roli, Samorząd działa niezależnie od struktur państwowych – jego autonomia pozwala na działanie zgodne z interesem środowiska, a nie bieżącą polityką. Choć powyższa lista zadań i sposobu ich realizacji wygląda na długą, w rzeczywistości pokazuje ona ogromny potencjał wpływu, jaki środowisko lekarzy weterynarii może mieć na jakość wykonywanego przez nas zawodu, rozwój edukacji i kształtowanie otoczenia legislacyjnego. Część zadań jest formalna i organizacyjna, część opiera się na relacjach z instytucjami czy lobbingu korzystnych dla środowiska rozwiązań, lecz jedno jest wspólne: wiele z nich wymaga realnego, aktywnego udziału lekarzy.
Właśnie dlatego tak ważne kto reprezentuje środowisko i z jakim zaangażowaniem broni jego interesu. Samorząd to tylko narzędzie do kształtowania weterynaryjnej rzeczywistości, które działa tak skutecznie, jak ludzie, którzy je tworzą.
W naszej ankiecie powtarzały się oczekiwania wobec samorządu, które wykraczają poza jego formalne kompetencje. Często były to postulaty dotyczące działań, które w praktyce wymagają zmian ustawowych lub leżą wyłącznie w gestii innych instytucji – jak inspekcja weterynaryjna, Ministerstwo Rolnictwa czy związki zawodowe. Samorząd nie może narzucać ani regulować cenników usług weterynaryjnych,. Nie ma wpływu na warunki zatrudnienia w prywatnych placówkach czy sieciach – nie negocjuje umów o pracę ani nie ustala widełek płacowych. Nie prowadzi kontroli w gabinetach weterynaryjnych na zasadach audytów. Samorząd nie pełni funkcji związanych z dopuszczaniem leków do obrotu, ani z nadzorem farmaceutycznym. To zadania odpowiednich instytucji państwowych. Samorząd nie jest też związkiem zawodowym – nie może organizować strajków, wymuszać zmian wynagrodzeń czy prowadzić negocjacji zbiorowych z pracodawcami.
To wszystko nie oznacza jednak, że samorząd jest bezradny. Wręcz przeciwnie – w granicach przysługujących mu kompetencji może inicjować zmiany, zgłaszać stanowiska, opiniować akty prawne, edukować opinię publiczną i wspierać środowisko zawodowe w budowaniu swojej pozycji. Może też współpracować z organizacjami, które mają inne, uzupełniające kompetencje – jak związki zawodowe czy fundacje. Kluczem jest świadomość tych granic i umiejętne poruszanie się w ich ramach – wtedy samorząd może być naprawdę skutecznym narzędziem. Ma możliwość opiniowania przepisów, wnioskowania o ich zmiany, publikowania stanowisk, edukowania opinii publicznej i – co najważniejsze – budowania wspólnoty zawodowej.
Wielu z nas chciałoby, żeby samorząd był bardziej „obecny” w codziennej pracy. Wymaga to jednak stałej obecności jego przedstawicieli w różnych miejscach: na konferencjach, w mediach, przy konsultacjach społecznych, w kontaktach z uczelniami i instytucjami. A żeby być tam obecnym musimy wybrać osoby, które mają chęć, siłę i czas, by tę reprezentację rzeczywiście nieść.
Pojawiają się też nowe kompetencje w związku z ostatnią nowelizacją ustawy – takie jak możliwość ustalania minimalnych standardów świadczenia usług weterynaryjnych czy organizacja nowych ścieżek specjalizacji. To wskazuje jasny kierunek rozwoju polskiej medycyny weterynaryjnej.
Biorąc pod uwagę ustawowe kompetencje samorząd nie jest w stanie rozwiązać wszystkich problemów trapiących medycynę weterynaryjną. Daje jednak narzędzia, żebyśmy jako środowisko mogli zacząć je rozwiązywać wspólnie. To dobry moment, by przyjrzeć się niezbędnym rolom jakie można objąć i zdecydować się, czy chcemy mieć aktywny wpływ na nieuchronne zmiany.